Anksiyete belirtileri nelerdir? Kaygı bozukluğu nasıl anlaşılır?

Anksiyete belirtileri neden bu kadar çeşitli?

Kaygı, zihnin bir tehlike sezdiğinde çalıştırdığı alarm sistemidir. Alarm çaldığında beden hızlanır, dikkat tehlikeye kilitlenir ve kişi kendini korumaya yönelik davranışlara geçer. Bu yüzden anksiyete aynı anda üç yerde birden görülür: bedende, düşüncelerde ve davranışlarda.

Herkesin alarmı farklı yerden çalar. Biri kaygıyı en çok midesinde hisseder, bir başkası kafasında bitmeyen senaryolarda, bir diğeri ise ertelediği işlerde. Belirtileri tanımak, “bende bir sorun mu var?” sorusunu daha sakin düşünmeye yardım eder.

Bedensel anksiyete belirtileri

NHS ve Dünya Sağlık Örgütü'nün saydığı bedensel belirtilerden en sık görülenler şunlardır:

• Kalp çarpıntısı ve kalp atışını belirgin biçimde hissetme
• Nefes darlığı ya da derin nefes alamama hissi
• Kas gerginliği, boyun ve omuz ağrıları, baş ağrısı
• Mide bulantısı, karın ağrısı veya bağırsak şikâyetleri
• Terleme, titreme ve baş dönmesi
• Ağız kuruluğu, ellerde ya da ayaklarda karıncalanma
• Dinlenseniz de geçmeyen yorgunluk
• Uykuya dalmakta zorlanma ya da sık uyanma

Zihinsel ve duygusal belirtiler

Kaygının zihindeki en tanıdık hâli, durdurulması zor endişedir. Bir konu çözülünce yerine hemen yenisi gelir. Diyelim ki iş yerindeki sunum geçti; bu kez akşam yapılacak bir telefon görüşmesi aynı gerginliği yaratıyor.

Bu endişeler çoğu zaman “ya olursa” sorusuyla başlar ve cevabı hiçbir zaman yeterince kesin gelmez. Kişi bir konuyu düşünerek çözmeye çalıştıkça zihin yeni olasılıklar üretir. Sonunda yorgunluk artar, ama rahatlama gelmez.

• Kontrol etmekte zorlandığınız, bir konudan diğerine geçen endişeler
• Sürekli “ya olursa” diye kötü senaryolar kurma
• Huzursuzluk, sürekli tetikte ve gergin hissetme
• Odaklanmakta zorlanma, zihnin boşalmış gibi hissedilmesi
• Çabuk sinirlenme ve sabırsızlık
• Kötü bir şey olacakmış gibi süren bir his

Davranışlarda görülen belirtiler

Anksiyetenin en az fark edilen yüzü davranışlardır. Kaygıyı kısa sürede azaltan her davranış tekrar etme eğilimindedir ve zamanla hayatı daraltabilir.

Örneğin bir arkadaşınızın mesajına cevap vermeyi ertelediğinizi düşünelim. Cevap yazmak kaygı yarattığı için bırakırsınız ve o an rahatlarsınız. Ama mesaj bekledikçe cevap vermek daha da zorlaşır, kaygı da büyür. Kaçınma bu yüzden kısa vadede işe yarıyormuş gibi görünse de uzun vadede kaygıyı besler. Hangi davranışlarınızın bu döngüye girdiğini fark etmek, değişimin başladığı yerdir.

• Kaygı yaratan yerlerden, kişilerden veya işlerden kaçınma
• Telefon açmak, e-posta göndermek gibi işleri sürekli erteleme
• Başkalarından tekrar tekrar onay ve güvence isteme
• Her şeyi önceden planlama, plan bozulunca yoğun gerginlik
• Belirtileri internette uzun uzun araştırma
• Uyumak ya da rahatlamak için alkol, ekran veya yemeğe yönelme

Kaygı bozukluğu belirtileri normal kaygıdan nasıl ayrılır?

Kaygılanmak tek başına bir sorun değildir; sınav öncesi ya da önemli bir görüşme öncesi gerilmek beklenen bir tepkidir. Ayrım belirtilerin kendisinde değil; ne kadar sürdüğünde, ne kadar yoğun olduğunda ve hayatı ne kadar kısıtladığında ortaya çıkar.

Şu sorular yol gösterebilir: Kaygı haftalardır, hatta aylardır sürüyor mu? Ortadaki durumla orantılı mı, yoksa küçük bir belirsizlik bile büyük bir tehlike gibi mi geliyor? İşinize, okulunuza, ilişkilerinize ya da uykunuza zarar veriyor mu? NHS, yaygın anksiyete bozukluğunda endişenin pek çok konuya yayıldığını ve uzun süre devam ettiğini anlatır. Anksiyete bozukluğu, kaygı bozukluğu veya yaygın anksiyete bozukluğu gibi tanıları ise bir hekim değerlendirme sonunda koyar.

Belirtiler başka bir nedenden kaynaklanıyor olabilir mi?

Evet. Çarpıntı, titreme, terleme ve uyku sorunları tiroit hastalıkları, kalp ritmi bozuklukları, kansızlık, bazı ilaçlar ya da yüksek kafein tüketimi gibi nedenlerle de ortaya çıkabilir. Bu yüzden bedensel belirtileriniz yeni başladıysa ya da belirgin biçimde değiştiyse, kaygıya bağlamadan önce bir hekimle konuşmanız önemlidir.

Tersi de doğrudur: Tetkikleri temiz çıkan biri “hiçbir şeyim yok” diye rahatlayamayabilir. Bu durumda belirtilerin kaygıyla bağlantısını konuşmak, sürekli yeni bir tetkik aramaktan daha çok işe yarayabilir.

Belirtileri takip etmek için kısa bir not tutun

Kaygı belirtileri gün içinde dalgalanır; bazı saatlerde, bazı yerlerde ya da bazı kişilerle birlikteyken artar. Bunu fark etmek için birkaç gün boyunca kısa notlar tutabilirsiniz. Uzun bir günlük yazmanız gerekmez, birkaç satır yeterlidir.

Not tutmanın amacı belirtileri sürekli izlemek değil, bir örüntü görmektir. Örneğin pazar akşamları yükselen bir gerginlik iş haftasıyla, gece başlayan düşünceler ekran başında geçen saatlerle bağlantılı olabilir. Bu notları bir görüşmeye getirmek, neyin kaygıyı büyüttüğünü birlikte anlamayı kolaylaştırır.

• Ne zaman başladı ve nerede bulunuyordunuz?
• Bedeninizde ne hissettiniz?
• Aklınızdan hangi düşünce geçti?
• Ne yaptınız ve bu kaygıyı nasıl etkiledi?

Ne zaman bir uzmanla konuşmalısınız?

Kaygı haftalardır sürüyorsa, uykunuzu bozuyorsa, bazı yerlerden ve işlerden kaçınmanıza yol açıyorsa ya da tekrarlayan panik atakların eşlik ettiği bir hâl aldıysa bir uzmanla konuşmak iyi bir adımdır. Kendinize zarar verme düşünceleri varsa beklemeden 112'yi arayın.

Görüşmelerde kaygının sizde hangi durumlarda yükseldiğini, hangi düşüncelerin onu büyüttüğünü ve kaçınmanın hayatınızı nasıl daralttığını birlikte anlamaya çalışırız. Bilişsel davranışçı terapi temelli çalışmalarda hedef kaygıyı sıfırlamak değil, onun kararlarınızı yönetmesini engellemektir. İlaç değerlendirmesi gerekiyorsa bu kararı bir psikiyatri hekimi verir.

Anksiyete ile kaygının farkını ve anksiyete türlerini Anksiyete nedir? Kaygıdan farkı var mı? yazısında ayrıntılı olarak bulabilirsiniz.