Yapay zekâ terapistin yerini tutar mı?

İnsanlar neden yapay zekâya dert anlatıyor?

Sebepler anlaşılır: Gece gündüz ulaşılabilir olması, ücretin düşük ya da hiç olmaması, bir insana anlatırken hissedilen utancın azalması. APA da bu araçların kolay ulaşılır ve düşük maliyetli olduğunu, bu yüzden bir uzmana ulaşmakta ya da bunu karşılamakta zorlananlar için cazip göründüğünü belirtiyor. Bu ihtiyaç ciddiye alınmalı. Önemli olan, ihtiyacı karşılayan aracın neyi yapıp neyi yapamadığının net olması.

Nerede işe yarayabilir?

Düşünceleri yazıya dökmek, bir kavramı öğrenmek ya da bir konuşmaya hazırlanmak gibi işlerde sohbet botları pratik bir yardımcı olabilir. APA’ya göre belirli bir amaç için, örneğin stresi azaltmak ya da sigarayı bırakmak gibi hedefler için geliştirilmiş bazı araçlar yardımcı olabiliyor. Genel amaçlı sohbet botlarının ise ruh sağlığı desteği için yeterince incelenmediği aynı değerlendirmenin parçası.

• Aklınızdaki karmaşayı sıraya koymak ve görüşmeye getireceğiniz soruları hazırlamak
• “Anksiyete nedir?” gibi bir kavramı anlaşılır bir dille öğrenmek
• Zor bir konuşmanın nasıl açılabileceğini prova etmek
• Günlük tutarken ya da duyguları adlandırırken ek bir bakış almak

Genel sohbet botu ile ruh sağlığı uygulaması aynı şey değil

ChatGPT gibi genel amaçlı sohbet botları ruh sağlığı için tasarlanmamıştır. Ruh sağlığı için geliştirilmiş uygulamalar ise belirli bir amaca, örneğin stres yönetimine odaklanır ve genellikle daha sınırlı bir çerçevede çalışır. APA ikisini ayırır ve en iyi uygulamalarla geliştirilmiş araçların bile güvenli ve etkili olduklarını göstermek için yeterli kanıtın bulunmadığını belirtir.

Bir aracı kullanmadan önce kim tarafından, hangi amaçla geliştirildiğine, ne tür bir kanıta dayandığına ve kriz durumunda ne yaptığına bakmak yararlıdır.

Nerede yetersiz kalır?

APA’nın uyarısına göre üretken yapay zekâ araçları bir kişinin riskini doğru değerlendiremez, öyküsünün, ortamının ve belirtilerinin inceliklerini kavrayamaz ve kendinden emin görünen ama yanlış ya da güvensiz yönlendirmeler yapabilir. Aynı uyarı, sohbet botlarının intihar düşüncesi, kendine zarar verme ya da yoğun sıkıntı durumlarını tanımakta ya da uygun biçimde ele almakta defalarca yetersiz kaldığını da belirtiyor.

Bir terapist ses tonunuzdaki değişimi, sustuğunuz yeri, anlatmadan geçtiğiniz konuyu fark eder ve gerektiğinde müdahale eder. Bir sohbet botu yalnızca yazdığınızla çalışır. Ayrıca botlar çoğu zaman kullanıcının söylediğine fazla uyum gösterebilir; bu da yanlış bir düşünceyi sorgulamak yerine onaylamak anlamına gelebilir.

Aynı soruyu tekrar tekrar sormak kaygıyı besleyebilir

Kaygısı olan kişilerde bilinen bir çıkmaz vardır: Rahatlamak için aynı soruyu tekrar tekrar sormak. “Bu belirti tehlikeli mi?”, “Bir şey olur mu?” Her cevap bir süre rahatlatır, ardından kaygı daha güçlü döner ve yeniden sorma ihtiyacı doğar. Bu, güvence arama döngüsüdür. Cevabı veren bir arkadaş, bir hekim ya da bir sohbet botu olabilir. Botun her an ulaşılabilir olması döngüyü kolaylaştırabilir.

APA, anksiyete ya da obsesif kompulsif bozukluğu olan kişileri yapay zekâdan psikolojik zarar görme açısından özellikle savunmasız gruplar arasında sayıyor.

Güvence arama döngüsünün nasıl işlediğini Aşırı düşünme nasıl durdurulur? yazısında okuyabilirsiniz.

Bağlanma, yalnızlık ve gizlilik

Sıcak bir ton, kişiselleştirilmiş cevaplar ve insana benzeyen bir yüz, bir aracı fark etmeden yakın bir ilişkiye dönüştürebilir. APA, bunun sağlıklı insan ilişkilerinin yerini alabileceği konusunda uyarıyor. Sohbet botuyla geçirdiğiniz zaman bir arkadaşınızı aramanın ya da bir görüşmeye gitmenin yerini alıyorsa, bu bir işaret olabilir.

Gizlilik ayrı bir başlık. Yazdıklarınızın nerede saklandığını, kimlerin erişebildiğini ve başka amaçlarla kullanılıp kullanılmadığını hizmetin gizlilik politikasından öğrenin. Adınızı, kimlik bilgilerinizi ve ayrıntılı sağlık öykünüzü paylaşmamayı tercih edebilirsiniz.

Bir terapist ne sunuyor?

Bir ruh sağlığı uzmanı eğitim, etik kurallar ve mesleki sorumluluk çerçevesinde çalışır. Riski değerlendirir, gerektiğinde sizi bir hekime ya da başka bir hizmete yönlendirir, görüşmeler boyunca hedeflerinizi birlikte izler ve zaman içinde sizi tanır. Bu süreklilik ve hesap verebilirlik, bir sohbet botunun sunamadığı şeylerdir. Bu, terapistlerin hata yapmayacağı anlamına gelmez; fark, hatayı fark edecek bir çerçevenin ve sorumluluğun varlığıdır.

Yapay zekâyı kullanacaksanız bazı sınırlar koyun

• Bilgi için kullanın, tanı için değil. Bir botun “sende şu bozukluk var” demesi bir değerlendirme değildir.
• Cevapları sorgulayın. Kendinden emin yazılmış bir cümlenin doğru olması gerekmez.
• Kriz anında kullanmayın. Kendinize zarar verme düşünceniz varsa 112’yi arayın ya da en yakın acile başvurun.
• Süre ve amaç belirleyin. Aynı soruyu tekrar tekrar sorduğunuzu fark ederseniz durup bir insana danışın.
• Öğrendiklerinizi bir görüşmeye taşıyın. Bot bir başlangıç noktasıdır, değerlendirme değildir.

Bu araç size iyi geliyor mu?

Bir sohbet botuyla konuştuktan sonra daha sakin mi, daha tedirgin mi hissediyorsunuz? Aynı konuya sık sık dönüyor musunuz? Bir insanla konuşma isteğiniz azalıyor mu? Cevaplardan biri sizi kararlarınızı değiştirmeye itiyorsa, bunu bir insanla da konuştunuz mu? Bu sorulara verdiğiniz cevaplar, aracın size yarayıp yaramadığını anlamanın pratik bir yoludur.

Ne zaman bir insana başvurmak gerekir?

Belirtiler haftalardır sürüyorsa, uykunuzu, işinizi ya da ilişkilerinizi etkiliyorsa, bir kayıp ya da travma yaşadıysanız veya kendinize zarar verme düşünceleriniz varsa. Yapay zekâ ile başladığınız süreç bu aşamada bir engel değil, bir başlangıç olabilir. Neyi merak ettiğinizi, neyi öğrendiğinizi ve hangi cevaplardan şüphe ettiğinizi görüşmeye getirebilirsiniz.

Terapistinize yapay zekâ kullandığınızı söylemek

Yapay zekâ ile konuştuğunuzu terapistinize söylemek bir itiraf değil, çalışmaya katkıdır. Hangi sorularla botlara yöneldiğiniz, sizi neyin rahatlattığı ya da neyin kaygınızı artırdığı, görüşmelerde kullanılabilecek değerli bilgidir. İyi bir uzman bu araçları kullanmanızı yargılamaz; bunun sizin için nerede işe yaradığını, nerede durması gerektiğini birlikte değerlendirmenize yardım eder.