Terapi işe yarar mı? Etkisi ne zaman başlar?

“İşe yarıyor” ne demek?

Terapinin amacı hiç sorun yaşamamak değildir. Daha gerçekçi ölçüler şunlar olabilir: belirtilerin daha seyrek ya da daha hafif yaşanması, zor bir anda başvurabileceğiniz yeni becerilerin edinilmesi, kaçındığınız bir şeye yaklaşabilmek, kararlarda daha net olmak. Bunlar görüşmelerin başında birlikte belirlenirse “işe yarıyor mu?” sorusunun bir ölçüsü olur.

“Kaygılı olmak istemiyorum” yerine “toplantıda söz alabilmek” gibi bir hedef konuşmayı kolaylaştırır, çünkü ilerlemeyi görebilirsiniz.

Araştırmalar ne söylüyor?

NHS, bilişsel davranışçı terapinin (BDT) depresyon, kaygı bozuklukları, sosyal anksiyete, fobiler, obsesif kompulsif bozukluk ve travma sonrası stres bozukluğu gibi birçok durum için önerildiğini belirtir. NIMH ise psikoterapilerin rahatsız edici duyguları, düşünceleri ve davranışları fark edip değiştirmeye yardımcı olmayı amaçladığını anlatır.

Bu, terapinin herkes için aynı sonucu vereceği anlamına gelmez. NHS de ilk kürün ardından belirtileri düzelmeyen kişilere ek seans ya da farklı yöntemler sunulabildiğini söyler. Etki; konuya, yaklaşıma, terapistle uyuma ve sürece yapılan katkıya göre değişir.

Terapiye başlamadan önce sık görülen üç yanılgı

Beklentiyi ayarlamak, sürece sabırla bakmayı kolaylaştırır. En sık üç yanılgı şunlardır:

• “Terapist sorunumu çözer.” Terapist bir yol arkadaşıdır, sizin yerinize değişim yapmaz. Değişim, görüşmelerde konuşulanların hayata taşınmasıyla gelir.
• “İlk görüşmeden sonra hemen iyi hissetmem gerekir.” Bazı kişiler rahatlar, bazıları zor konulara dokunmanın yarattığı yorgunluğu yaşar. İkisi de olağandır.
• “Terapi yalnızca geçmişi konuşmaktır.” Birçok yaklaşımda şu anki düşünce, duygu ve davranış kalıpları da çalışılır. BDT bunun tipik bir örneğidir.

Etkisi ne zaman başlar?

Sabit bir takvim yok. NHS, BDT için ne için kullanıldığına bağlı olarak genellikle 5 ile 15 seanstan söz eder. Başka yaklaşımlarda süre farklı olabilir; konunun kapsamı da süreyi uzatır ya da kısaltır.

Pek çok kişi ilk görüşmelerde, yaşadığını bir başkasına anlatabildiği için bir rahatlama hisseder. Belirtilerde somut bir değişim ise çoğunlukla görüşmeler arasında denenen küçük adımlarla ve zamanla gelir. İlk haftalarda hiçbir şey değişmiyor gibi hissetmek terapinin işlemediği anlamına tek başına gelmez; ama birkaç görüşme sonra bunu terapistinizle konuşmak yerinde olur.

BDT’nin nasıl işlediğini Bilişsel davranışçı terapi (BDT) nedir, nasıl işler? yazısında okuyabilirsiniz.

İlerleme nasıl fark edilir?

İlerleme çoğu zaman “artık hiç yaşamıyorum” biçiminde değil, daha küçük işaretlerle görünür. Haftada bir kez, belirtinizin o hafta sizi ne kadar zorladığını 0 ile 10 arasında bir puanla not etmek, hafızanın göremediği küçük değişimleri görmenizi sağlar. Şu işaretlere bakabilirsiniz:

• Belirtiler eskisinden daha kısa sürüyor ya da daha az yoğun yaşanıyor.
• Zor bir günün ardından toparlanma süreniz kısalıyor.
• Kaçındığınız bir şeye, bir adım da olsa yaklaşabiliyorsunuz.
• Kendinize söylediğiniz cümleler biraz daha dengeli.
• Aynı tartışmayı ya da aynı düşünceyi farklı yönetebildiğiniz anlar oluyor.

İlerleme birlikte nasıl gözden geçirilir?

Hedeflerin ve ilerlemenin belirli aralıklarla birlikte gözden geçirilmesi süreci daha şeffaf kılar. “Hiçbir şey olmuyor” ya da “bırakmak istiyorum” dediğiniz anlarda neye bakacağınızı bilmenizi sağlar. Böyle bir gözden geçirmede genellikle şu sorular konuşulur: Başladığımız hedefler hâlâ geçerli mi? Neler değişti, neler aynı kaldı? Görüşmelerin sıklığı ve içeriği size uygun mu?

Terapistle uyum neden önemli?

NIMH, terapide güven ve bağın şart olduğunu, görüşmeler çok kişisel olduğu için terapistle rahat hissetmenin önemli olduğunu vurgular. Rahat hissetmek her şeye aynı fikirde olmak demek değildir. Bir yorum size uymadığında bunu söyleyebildiğiniz ve söylediğinizde ciddiye alındığınızı hissettiğiniz bir ilişki, çalışmanın temelidir.

İlk görüşmelerde üç şeye bakabilirsiniz: Anlatırken dinleniyor musunuz, sorularınız cevap buluyor mu, çalışmanın hangi yönde ilerleyeceğine dair bir fikir ediniyor musunuz?

Hangi yaklaşım benim için uygun?

Terapi tek bir yöntem değildir; bilişsel davranışçı terapi, şema terapi, psikodinamik terapi, EMDR gibi farklı yaklaşımlar vardır. Hangisinin uygun olduğu sorununuza, hedeflerinize ve size nasıl geldiğine göre değişir. Bu sitedeki görüşmelerde bilişsel davranışçı terapi ve şema terapi eğitimlerinden yararlanılır.

Bir uzmana şunu sorabilirsiniz: “Benim sorunum için hangi yaklaşım en çok inceleniyor ve siz neden bunu öneriyorsunuz?” Cevabın anlaşılır olması, uzmanın size açıklayabilmesi iyi bir işarettir.

Görüşmeler arasındaki zaman da çalışmanın parçası

Haftada bir 40-50 dakikalık görüşme, haftanın geri kalanına göre küçük bir parçadır. BDT temelli çalışmalarda görüşmeler arasında denenen küçük görevler önemli bir yer tutar: bir düşünceyi not etmek, bir adım atmak, bir davranışı gözlemlemek. Bu görevler ağır ya da zorunlu olmak zorunda değildir. Yapılamadığında bunu söylemek de çalışmanın bir parçasıdır.

İşe yaramıyormuş gibi hissediyorsanız

NIMH’nin önerisi açık: Makul bir süre geçtiği hâlde iyileşmiyorsanız terapistinizle konuşun; başka ruh sağlığı uzmanlarını ya da yaklaşımları da düşünebilirsiniz. Pratikte şu adımlar yardımcı olur:

• Hedefleri birlikte yeniden gözden geçirin. Başlangıçta konuştuğunuz hedefler hâlâ doğru mu?
• Neyin işlemediğini somut söyleyin. “Görüşmede konuşuyoruz ama gündelik hayatta bir şey değişmiyor” ya da “görevleri yapamıyorum” gibi.
• Tıbbi bir değerlendirme gerekip gerekmediğini sorun. Bazı durumlarda bir hekim değerlendirmesi çalışmayı destekleyebilir.
• Uyum yoksa başka bir uzmana geçmeyi düşünün. Bu bir başarısızlık değil, bir eşleşme meselesidir.

Terapi tek başına yetmeyebilir mi?

Bazı durumlarda görüşmelerin yanında bir hekim değerlendirmesi gerekebilir: Belirtiler çok ağırsa, uyku ve iştah belirgin biçimde bozulduysa, kendine zarar verme düşünceleri varsa ya da bedensel bir sorun belirtileri açıklıyor olabilirse. NHS, birçok durum için konuşma terapilerini ve ilaçları birlikte sayar. Bu yüzden “terapi işe yaramıyor” hissinin arkasında bazen ek bir desteğe duyulan ihtiyaç yatabilir.

Bir görüşmenin ardından kendinize sorabileceğiniz üç soru

Görüşmeden sonra şu üç soruya kısa cevaplar yazmak ilerlemeyi görünür kılar: Bugün ne anladım? Bu hafta neyi deneyeceğim? Bir sonraki görüşmede neyi konuşmak istiyorum? Bu notları bir sonraki görüşmeye getirmek, zamanı daha verimli kullanmanızı sağlar ve sürecin hangi yönde ilerlediğini birlikte görmenizi kolaylaştırır.