Partnerim narsist mi? Neye bakmalı?

Günlük dildeki “narsist” ile klinik tanı aynı şey değil

Günlük konuşmada “narsist” çoğu zaman bencil, kibirli, ilgisiz ya da kendini beğenmiş biri için kullanılır. Narsistik kişilik bozukluğu ise bir tanıdır. MSD El Kitabı, bu tanının bir hekimin değerlendirmesiyle ve standart psikiyatrik tanı ölçütleriyle konduğunu belirtir. Ölçütler arasında abartılmış bir önem duygusu, hayranlık ihtiyacı ve empati eksikliği gibi özellikler yer alır ve dokuz ölçütten en az beşinin karşılanması gerekir.

Bu tanı bir kan testi ya da görüntüleme ile konmaz; klinik bir görüşme gerektirir. Bu nedenle bir yazıdan, videodan ya da çevrim içi testten çıkan sonuç, kendiniz için de partneriniz için de tanı yerine geçmez.

Uzaktan tanı neden mümkün değil?

Bir ruh sağlığı uzmanı görüşmeye gelmeyen biri hakkında tanı koymaktan kaçınır. Çünkü tanı için kişinin kendi anlatımı, öyküsü ve davranışı değerlendirilir; yalnızca partnerinin anlattıkları ise eksik bir resimdir. Bu yüzden iyi bir uzmanın size yardımı, “partneriniz narsist mi?” sorusunun cevabından çok yaşadığınız şeyin sizin üzerinizdeki etkisi ve sizin için neyin mümkün olduğu üzerinden olur.

Bu etiketi aramak neyi anlatıyor?

“Narsist” kelimesini arayan kişi çoğunlukla bir acı çekiyordur: Yaşadıklarının gerçek olup olmadığından emin olamıyordur, kendini suçluyordur ya da ilişkide sürekli tetikte hissediyordur. Etiket “deli değilim, bir kalıp var” hissini verebilir. Bu rahatlama anlaşılırdır.

Ama etiketin üç riski var. Birincisi, ilişki bir “vakaya” dönüşebilir ve bütün enerji kanıt toplamaya gidebilir. İkincisi, “narsist biri hiç değişmez” gibi kesin bir yargı karar vermeyi kilitleyebilir. Üçüncüsü, dikkatiniz karşı tarafın özelliklerinde kalıp kendi ihtiyaçlarınıza ve sınırlarınıza dönemeyebilir.

Etiket ne zaman işe yarar, ne zaman yaramaz?

Etiketin hiçbir faydası yok demek haksızlık olur. Yaşadığınız şeye bir ad vermek, yalnız olmadığınızı görmek ve benzer deneyimleri okumak rahatlatıcı olabilir. Etiket bir araç olarak işe yarar; sonuç olarak yararsızdır.

“Bu kelime beni anlatıyor mu?” diye sormak ile “bu kelime bana ne yaptırıyor?” diye sormak farklıdır. Kelime sizi daha net, daha güvende ve daha kararlı yapıyorsa işe yarıyordur. Sizi daha öfkeli, çaresiz ya da bir kanıt arayışına takılmış hâle getiriyorsa bir adım geri çekilmek gerekebilir.

Etiket yerine kalıbı gözlemleyin

Etiketin yerine bir ay boyunca kısa notlar tutmak daha kullanışlı olabilir. Her olay için üç satır yeter: Ne oldu? Sonrasında ne oldu? Ben nasıl hissettim? Bir süre sonra notlara bakınca bir kalıp varsa görünür hâle gelir. Bakılabilecek bazı sorular şunlar:

• Aynı türden olay, farklı konular altında tekrar tekrar yaşanıyor mu?
• Yaşadıklarınızı anlattığınızda gerçeklik sizin için de belirsizleşiyor mu? “Ben mi abartıyorum?” diye sık soruyor musunuz?
• Bir sınır koyduğunuzda tepki ne oluyor ve bu tepki sizi sınır koymaktan caydırıyor mu?

İlişkide görülen işaretlerin daha ayrıntılı bir listesi için Toksik ilişki belirtileri nelerdir? yazısına bakabilirsiniz.

“Narsist değişir mi?” sorusu

Bu soru çoğu zaman “beklersem düzelir mi?” sorusunun başka bir hâlidir. MSD El Kitabı, narsistik kişilik bozukluğunda ana yaklaşımın psikoterapi olduğunu belirtir. Psikoterapi, kişinin kendi isteğini ve uzun bir emeği gerektirir; bunu başkası için başlatmak ya da onun yerine yapmak mümkün değildir.

Sizin için karar sorusu şu olabilir: Bugünkü davranışla, değişmeyebileceğini bilerek bu ilişkide nasıl hissediyorum ve neyi koruyabilirim? Bu soru, partnerinizin tanısından bağımsız çalışır.

Korku, kontrol ya da şiddet varsa önce güvenlik

Hakaret, tehdit, kontrol, korkutma ya da fiziksel şiddet varsa konu bir etiket sorusu olmaktan çıkar ve güvenlik konusuna dönüşür. Türkiye’de ALO 183 Sosyal Destek Hattı gün boyu ve ücretsiz olarak yönlendirme ve danışmanlık sunar; acil bir tehlikede 155’i ya da 112’yi arayabilirsiniz. Kadınlar için KADES uygulaması, konumunuzu tek dokunuşla polise iletir.

Korku varsa, tek başınıza bir sınır konuşması yapmak ya da ilişkiyi bitirme kararını anlık vermek yerine güvenlik planınızı bir uzmanla birlikte düşünmek daha koruyucudur.

Partnerinizle konuşmak istiyorsanız

Bir şeyi anlatmaya karar verirseniz etiket kullanmadan davranışı ve etkisini anlatmak çoğu zaman daha az savunma yaratır: “Bunu söylediğinde küçük düştüğümü hissettim” gibi. “Sen narsistsin” gibi etiketli bir cümle çoğunlukla konuyu davranıştan kişiye taşır ve tartışmayı büyütür. Karşılık yine küçümseme ya da inkâr ise bunu da kalıbın bir parçası olarak not edin. Korku varsa bu konuşmayı tek başınıza yapmak zorunda değilsiniz.

İlişkide karar verirken sorulabilecek sorular

• Bu ilişkide kendim olabiliyor muyum?
• Rahatsızlığımı dile getirdiğimde ne oluyor?
• Bu ilişkide korktuğum, saklandığım ya da kaçındığım şeyler var mı?
• Bugünkü kalıbın beş yıl daha sürdüğünü düşündüğümde ne hissediyorum?

Bu süreçte kendinize nasıl davranıyorsunuz?

Böyle bir ilişkide kalmak bir zayıflık değildir. Bağlanma, umut, ortak bir hayat, ekonomik bağlar ya da yaşanan “iyi anlar” kalmayı açıklayabilir. Kendinizi “neden hâlâ buradayım?” diye yargılamak yerine “bu ilişki bana şu an ne veriyor, neye mal oluyor?” diye sormak karar vermeyi kolaylaştırır.

Bireysel görüşmede neler konuşulabilir?

Bir psikolojik danışmanla bireysel görüşmede partneriniz hakkında tanı konmaz. Çalışılan konu sizsiniz: ilişkide yaşadıklarınız, hangi sınırları nasıl koyabileceğiniz, kendinize güveninizin bu süreçte nasıl etkilendiği ve vermek istediğiniz kararlar. Partnerinizin değişmesini beklemeden, kendi ihtiyaçlarınız için destek alabilirsiniz.

Sınırları nasıl koyabileceğinizi İlişkilerde sınır nasıl konur? yazısında bulabilirsiniz.